Idą z mroku postacie
W marzeniu mojem puste na przestrzał komnaty (…)
Snu próżnia nagle się zaludnia.
Idą z mroku, na oślep, śpiesznie i kolejno
Postacie (…)
(Bolesław Leśmian)
W „Centralce”, na pierwszym piętrze pod numerem 13, przy ulicy Żeromskiego w Zamościu mieszkał wybitny polski poeta Młodej Polski i dwudziestolecia międzywojennego – Bolesław Leśmian. W okresie jego pobytu w naszym mieście (1922 – 1935) powstały wspaniałe utwory z cyklu „Ballady” oraz „Napój cienisty”. A w nich - przedziwne postacie! Ich rodowód to symbolizm, mistycyzm, sensualizm, ludowość, filozofia Nietzschego i Bergsona oraz psychoanaliza Zygmunta Freuda. A także wyjątkowa wyobraźnia i wrażliwość twórcy.
Bolesław Leśmian postrzegał Zamość jako prowincję, ale doceniał tutejszą przyrodę oraz utrzymywał kontakty z miejscową inteligencją, między innymi z członkami „Koła Miłośników Książki”. Jak potem oni wspominali Leśmiana? Doktor Zygmunt Klukowski pisał: „Jakże ciekawa była to postać! Bardzo małego wzrostu, szczuplutki, drobniutki, o rysach wybitnie semickich, rudawy, szpakowaty, łysiejący, z nieproporcjonalnie wielkimi stopami”. Poeta i dziennikarz Wacław Gralewski mówił o Leśmianie, podkreślając jego lekkość i lotność: „Chrabąszcz! Chrabąszcz, który lubił się odziewać w wizytowe ubrania!” Jeszcze inni wyrażali się tak: „Leśmian, mały zabawny faun!” albo „Niski i słaby jak skrzat polny!”.
Wprawdzie Leśmian miał niepozorny wygląd, ale „wielkim poetą był” – powiedziałby Witold Gombrowicz. A poeta Jarosław Rymkiewicz dodawał: „w dziejach naszej literatury narodowej jego miejsce jest obok największych - obok Jana Kochanowskiego, Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego”. Ryszard Krynicki cenił w poezji Leśmiana język, obrazowanie, filozofię oraz magię i tajemnicę. I te wszystkie cechy odkrywamy, zagłębiając się w kreację jego literackich postaci.
Pomysł, aby bohaterowie Leśmiana „zamieszkali” w naszym mieście, zrodził się w Zamojskim Domu Kultury. Wszystkie rzeźby wykonał natomiast zamojski artysta Bartłomiej Sęczawa.
Najpierw (w 2017 roku) powstał Bajdała, postać z wiersza „Dusiołek”. „Szedł po świecie Bajdała,//(…) Tyleż tędy, co wszędy, szedł” … No i dotarł na zamojski Rynek Wodny. Bajdała to zwyczajny człowiek, który odbywa życiową wędrówkę. Jest reprezentantem ludzkich problemów i lęków - nie godzi się na istnienie zła (Dusiołka), a także polemizuje z Bogiem, pytając go o porządek rzeczywistości.
W 2018 roku pojawił się Srebroń . „To - niepoprawny Istnieniowiec!//Poeta! Znawca mgły i wina.//Nadskakujący snom - manowiec,//Wieczności śpiewna krzątanina”. Srebroń pogrąża się w mgle i snach (mglistym istnieniu), próbując przezwyciężyć śmierć oraz nicość. Jego miejsce to ulica Żeromskiego 6 (obok Centralki, w której mieszkał Leśmian).
Gady (jaszczury) to rzeźby inspirowane wierszem „Gad”. Zostały umieszczone w 2019 roku przy ulicy Staszica 25 (obok wejścia do restauracji Morando). Leśmian przedstawia w utworze tajemnice psychiki człowieka, skrywane przed otoczeniem- pierwotne instynkty, które przejmują nad nim kontrolę.
Skrzypek Opętany - tytułowa postać „baśni mimicznej w trzech przywidzeniach” Bolesława Leśmiana – znajduje się przy ulicy Akademickiej w bramie wejściowej do Parku Miejskiego. Rzeźba została odsłonięta w 2020 roku. Skrzypek (opętany, szalony) zmaga się z pragnieniem zagrania tajemniczej, złotej melodii oraz twórczą niemożnością. To postać symboliczna, pokazująca, że człowiek nie potrafi zrozumieć głębi piękna oraz prawd egzystencji.
Znikomek to postać z wiersza Leśmiana (z tomu „Napój cienisty”). Rzeźba została umieszczona w 2021 roku przy ulicy Partyzantów 13 (obok głównego wejścia do Zamojskiego Domu Kultury). Znikomek „Dwie dusze tai w swej piersi: jedna po niebie się włóczy, —//Druga — na ziemi marnieje”. A „błąka się (…) W cienistym istnień bezładzie”. Znikomek – podobnie jak inni bohaterowie poety - jest bezradny wobec zagadki istnienia oraz samotny w obliczu egzystencjalnych lęków.
Szewczyk, bohater wiersza Leśmiana, został umieszczony w 2022 roku w Bramie Szczebrzeskiej przy ulicy Szczebrzeskiej 2A. „Obłędny szewczyk — kuternoga//Szyje, wpatrzony w zmór odmęty,//Buty na miarę stopy Boga,//Co mu na imię — Nieobjęty!” Postawa Szewczyka jest pochwałą wytrwałości i ciężkiej pracy, które stanowią sens ludzkiej egzystencji.
Dziewczyna została zainstalowana na poręczy mostu w Zamojskim Parku Miejskim w 2023 roku. Ta zagadkowa postać z ballady Leśmiana jest symbolem tajemnicy życia, ideału, marzenia, celu oraz największego pragnienia człowieka. „Dwunastu braci, wierząc w sny, zbadało mur od marzeń strony,//A poza murem płakał głos, dziewczęcy głos zaprzepaszczony.//I pokochali głosu dźwięk i chętny domysł o Dziewczynie,//(…)Porwali młoty w twardą dłoń i jęli w mury tłuc z łoskotem!(…)//Ale daremny był ich trud, daremny ramion sprzęg i usił!//Oddali ciała swe na strwon owemu snowi, co ich kusił!”
Lalka – tytułowa postać z wiersza Leśmiana („Napój cienisty”) – znalazła swoje miejsce na ogrodzeniu przy ulicy Żeromskiego (w 2024 roku). To kolejne nawiązanie do refleksji poety na temat istnienia – życia, przemijania i śmierci. Na temat bezradności wobec praw egzystencji. „Dziewczynce, co się moim bawi nieistnieniem,//Wdzięczna jestem, gdy w dłonie mój niebyt porywa,//I mówi za mnie wszystko, różowa natchnieniem,//I udaje, że wierzy w to, iż jestem żywa”.
Pantera - rzeźba nawiązująca do wiersza Leśmiana- została odsłonięta w 2025 roku. Znajduje się w Parku Miejskim. Leśmianowska pantera jest symbolem energii i istoty istnienia. „Gotowam słońce rozszarpać na ćwierci!//Na ziemi — ryk mój, milczenie me — w niebie…//Z nieznanych światów czaję się na ciebie//Ja — rozpląsana dookoła śmierci!”
Mam nadzieję, że w Zamościu „zamieszkają” kolejne postacie literackie wykreowane przez Bolesława Leśmiana. A jest w czym wybierać! Mamy między innymi: Matyska, Kocmołucha, Migonia, Jawrzona, Zmiechrzuna, Śnigrobka, Świdrygę, Midrygę, Pozorzan.
O Bolesławie Leśmianie już pisaliśmy na naszym blogu. Zachęcam do lektury postów: „Z wizytą u Leśmiana” ( 8.06.2014); „Zbłąkany we śnie” ( 2.11.2019).
Visage
Grafika:
https://www.zamosconline.pl/img1/lesmian-18-3.jpg
https://zci.zamosc.pl//media/uploads/images/2017-06/2690b.jpg
https://zyciezamoscia.pl/wp-content/uploads/2019/05/Morand%C3%B3wka-24.jpg
https://opencaching.pl/upload/9E529B87-4B9B-C5E2-50DA-8874FCD4DA26.jpg
https://d-art.ppstatic.pl/kadry/k/r/05/91/631c584eb6139_o_full.jpg
https://radio.lublin.pl/wp-content/uploads/2025/07/dsc07629-2025-07-31-081837.jpg?size=md
