5 lutego 2022

Literackie fascynacje


XII Miesiąc Opowiadań

              

 


Po co w ogóle piszę? Czuję, że tego potrzebuję.

(Janusz Leon Wiśniewski)

 

Na blogu prezentujemy zwycięzców XII edycji konkursu Miesiąc Opowiadań. Przypomnijmy, że zadaniem uczestników jest napisanie czterech opowiadań w ciągu kolejnych czterech tygodni. Tematyka opowiadań określona jest słowami kluczowymi. 

Oto Joanna Brożek. Asia jest uczennicą klasy trzeciej o profilu matematyczno-fizycznym naszego Liceum. W tym roku po raz trzeci wzięła udział w konkursie Miesiąc Opowiadań – z doskonałym skutkiem – otrzymała jedną z dwu równorzędnych nagród za cykl opowiadań oraz nagrodę za opowiadanie „Zaklinacz”, które publikujemy poniżej.


Zaklinacz

       Jeszcze nad ranem zgliszcza dymiły. Uciekło tylko dwóch profesorów, którzy z pożaru wynieśli paskudne oparzenia. Żadne z drzew wokół Uniwersytetu na szczęście się nie zajęło. Wokół pogorzeliska widniał ciemny owal wypalonej trawy. Budynek spłonął niemal do gołej ziemi. W górę sterczało tylko kilka osmolonych pali konstrukcyjnych i fragmenty pokrytego sadzą podmurowania. Ludzie, którzy jeszcze w środku nocy przybiegli na miejsce poderwani alarmem wszczętym przez ocalonych, pozostawili wszystko tak jak zastali, zbyt załamani widokiem, by choćby pomyśleć o grzebaniu w tym, co zostało z ich dumy i chluby.

        Słońce chyliło się ku zachodowi i na nowo wzbudzało pożogę w ruinach krwawymi promieniami i złowrogimi cieniami. Spomiędzy drzew wyłoniły się dwa ciemne kształty. Szybko, jakby nie chcąc naruszać złowrogiego piękna pejzażu, wtopiły się w cienie rzucone przez resztki Uniwersytetu.

         W ruinach zapadał gęstniejący z każdą chwilą półmrok. Falba stała oparta o podmurowanie niemal tak wysokie jak ona sama i patrzyła na zwęglone resztki walające się przed nią. Surien, towarzyszący jej młody mężczyzna, przykucnął obok i nie odezwał się nawet słowem, ale równie wnikliwie jak ona obserwował rumowisko.

        Dziewczyna odepchnęła się od cegieł, które zostawiły na jej plecach ciemne smugi i przeszła przez środek wypalonej przestrzeni w kierunku miejsca, nad którym był pokój i pracownia jej ojca. Zwęglone żerdzie rozsypywały się pod jej stopami, a nadpalone przedmioty pękały z trzaskiem. Rozpoznała miejsce po dębowej szafie, której osmalony róg wyglądał spod fragmentów drewnianego dachu, który tu przysypywał wszystko w ilości większej niż gdzie indziej. Większej, czyli kilku nadpalonych klepek na krzyż i sporej ilości popiołu. Szafa była w dziwnie dobrym stanie, więc Falba zaczęła sprawnie odrzucać resztki zwęglonego poszycia. Surien dołączył do niej po chwili.

          Nie chciała go tu najpierw, ale zbyt się o nią martwił, żeby puścić ją samą. Starsi rabusie, z którymi podróżowali, nie mieli obiekcji. Pod nosem zwymyślał ich od najgorszych. Ślepi durnie nie widzieli, że małolata tylko udaje, że ubiegła noc jej nie dotknęła. Miał ochotę wykrzyczeć im w twarz, że nie grzebałaby teraz w tym, co zostało z rzeczy jej ojca, gdyby to wszystko było jej tak obojętne. Z coraz większą złością rzucał za siebie kawałki nadtrawionego ogniem drewna. Nagle wziął coś do ręki i niemal cisnął w ślad za klepką, która właśnie roztrzaskała się o słup konstrukcyjny, ale zdał sobie sprawę z dwóch rzeczy, że ma w ręku metal, i że ten metal jest chłodny. Przysypane popiołem deseczki nie parzyły mu dłoni, ale były wyczuwalnie ciepłe. Metalowa płytka pod warstwą wystygłego pyłu była niemal zimna.

         Podniósł się i odwrócił, żeby pokazać znalezisko Falbie, ale zastygł z otwartymi ustami. Dziewczyna stała w kręgu odkrytym z wierzchniej warstwy resztek dachu. Przedmioty z pokoi Moor’a  były nietknięte ogniem. Uszkodzone przy upadku, poprzewracane i przykryte tym, co zostało ze spalonej konstrukcji stropu, ale nienaruszone przez płomienie. Po stojącym krzywo na połamanych nogach blacie zsuwała się dziwna skrzynka z wyciętym okrągłym otworem obitym metalem.  Surien spojrzał na cienką blaszkę, którą trzymał w ręku i przetarł ją rękawem. Na metalowej powierzchni widniał niewyraźny w cieniu jego dłoni kształt kobiecej sylwetki. Falba odwróciła się do niego z szeroko otwartymi oczami. Żadne nie mogło wykrztusić słowa. 

*** 

       Morn nigdzie nie nudził się tak jak na Uniwersytecie. Ten sam wykład powtarzał kilka razy w ciągu dnia, studenci byli znudzeni zmęczeni i pozbawieni fantazji. Studentki, chociaż ładne, były do tego stopnia wyprane z życia, że dało się je rozruszać dopiero blisko egzaminów. Z nudów, szczególnie zimą kręcił się po bibliotece i szukał czegoś dość ciekawego, aby wyrwać się z apatycznej codzienności.

         W końcu w najgłębiej położonym dziale biblioteki znalazł apokryfy i księgi tajemne. Tajemniczość opasłych, oprawionych stwardniałą już skórą tomów wystarczyła za zachętę. Przeglądając księgi tłumaczące horoskop, mowę kart tarota, działanie klątw i niektórych eliksirów natknął się na coś co uznał za warte uwagi.

          Naszkicowany węglem magiczny artefakt miał zamykać cząstkę duszy w niewielkim obrazie, bardzo dokładnie odzwierciedlającym wygląd zaklinanego. Posiadacz takiego obrazu zawsze mógł odnaleźć przedstawioną na nim osobę, a wizerunek miał wiązać ich w jakiś sposób, nie do końca określony i raczej niepowtarzalny.

            Pod chaotycznym opisem narysowanego pod kilkoma kątami przedmiotu dopisano węglem: „Podobno komuś udało się to zrobić. Chyba nie wierzę. Przedmiot zaginął”.

          - No i to trzeba sprawdzić – mruknął sam do siebie Morn. Przejrzał jeszcze inne pozycje w poszukiwaniu wzmianki o dziwnym urządzeniu, aż w końcu zabrał z sobą do pracowni trzy tomiszcza i wziął się za porządne ich studiowanie.

          Projekt był niezwykle trudny, ale co ciekawe, nie wymagał właściwie zdolności magicznych. Pochłaniał więc bez reszty czas i umysł profesora. Całe noce spędzał dopracowując magiczną skrzynkę mającą zamknąć cząstkę duszy w obrazku. Głównym czynnikiem było światło, ale na szczęście nie musiało być naturalne. Morn niemal nie spał poprawiając fragment za fragmentem, mieszając dziwne substancje, które miały okazać się światłoczułe i próbując stworzyć odpowiednie szklane wypełnienie dla otworu w skrzynce. Dla uzupełnienia wiedzy wałęsał się często od wróżki do wróżki i próbował wybadać, czy uważające się za biegłe w magii, wiedzą coś o zaklinającym dusze artefakcie. Niewiele się dowiedział. Tylko jeden jasnowidz – Kalos, dał mu nie jasno do zrozumienia, że istnieje taki przedmiot, lub, że kiedyś istniał.

       To, że zaczął obracać się w podejrzanych kręgach, nie umknęło uwadze uczniów. Po Uniwersytecie zaczęły chodzić plotki o skrywanych zainteresowaniach profesora Moor’a. Co dziwne, pogłoski te dotarły do uszu innych wykładowców z winy samego Morna. Kiedy udało mu się ukończyć pierwszy prototyp zaklinacza, niemal wyskoczył ze skóry z niemiłosiernie głośnym wrzaskiem. Zrobił to w środku nocy, na poddaszu współdzielonego z innymi profesorami budynku. Naturalnie obudził ich wszystkich. I stał się obiektem wnikliwych obserwacji współpracowników.

       Do testów Morn potrzebował modelek, niby malarz. Najpierw chciał zapraszać studentki, ale wiedział, że dziekanat już krzywo patrzy na jego poczynania wobec dziewcząt. W rezultacie zaczął zabierać na swoje poddasze dziwki i próbował uwieczniać je na cienkich blaszkach. Wychodziło to różnie.  Do najlepszej próby, jaką wykonał, pozowała, o ironio, znana mu kurtyzana, kiedyś śmiertelnie przez niego obrażona. Najpierw próbowała ironicznych uwag, ale kiedy wytłumaczył czego oczekuje, po prostu przestała się odzywać. Po wszystkim, ubierając się, z mimowolną ciekawością rzuciła okiem na rozrzucone wszędzie notatki.

        - Jak nazwiesz to coś? – zapytała, jakby zakopując na chwilę topór wojenny.

         - Jeszcze nie wiem. Zaklinacz jest zbyt proste. Może nawiążę do światła, a może do duszy? Lumos…

        - Foto – poprawiła go mechanicznie. – Ta łacina to absolutny przeżytek. Rysunki światłem… foto-grafos?

       - A skąd prostytutka zna grekę? – zdziwił się.

       - Powiedzmy, że są tacy, którzy oczekują czegoś więcej niż kilkudziesięciu minut stania przed nimi nago – uśmiechnęła się zjadliwie.

        - To ty nie chciałaś ze mną rozmawiać – nie wiedzieć czemu próbował się bronić.

         - Dziwisz mi się? Dobre sobie. Niewiniątko – prychnęła jak kotka i na nowo obrażona, tym razem z lekka kokieterią, poszła do wyjścia.

Wieczorem tego dnia Morn z dumą oglądał efekt swojej pracy. Kształt był już całkiem dobrze widoczny, nawet twarz dawała się nazwać twarzą i miała lekko zaznaczone rysy. „Foto- grafos…” – pomyślał i pokręcił głową. „Może lepiej… fotografia?”.

***  

         - Nic tu nie spłonęło – wykrztusiła w końcu Falba. – A przecież stąd się zaczęło…

          - Patrz – Surien wyciągnął w jej stronę cienką blaszkę, na której w lepszym świetle nieźle widać było kobiece ciało, a nawet niektóre szczegóły twarzy.

          Z nową determinacją zaczęli przekopywać się przez wymieszane nadpalone, spopielone i całkiem nietknięte przedmioty. Odnaleźli jakieś księgi i notatki, ale zapadający mrok uniemożliwił czytanie.

         - Zabieramy to - zadecydowała Falba. Spakowała papierzyska i książki do dużej torby, którą znalazła między uratowanymi od ognia rzeczami, a sam artefakt poniósł chłopak. Do bandy dołączyli, kiedy było już ciemno. Nad ranem Falba wykradła się poza obozowisko i zaczęła uważnie czytać. Dopiero koło południa znalazł ją Surien.

          - Wstali i pytają, gdzie cię znowu wcięło. Dowiedziałaś się czegoś ciekawego? – zagadnął i pożałował tego, widząc przerażenie w oczach dziewczyny.

          - To prawdziwe narzędzie zbrodni. W tym obrazku na blaszce który znalazłeś, jest zaklęta część duszy tej kobiety… - wyjąkała. – To coś więzi dusze. I nie spłonęło w pożarze. Musimy zniszczyć to okropieństwo.

           - Nie przesadzasz? Nie wydaje się być…

           - Nie spłonęło! – Przerwała mu. – Czy ty nic nie rozumiesz? Ogień wybuchł tuż obok, a drewniana skrzynka jest nienaruszona. Spróbujemy to spalić. I to zaraz. W ostateczności, zrzucimy ze szczytu  wodospadu. Coś musi się z tym dziać.

           Surien nadal nie był przekonany, czy Falba nie przesadza, ale od dawna podejrzewał, że jest czarownicą - od dnia pożaru był już tego niemal pewny, a skoro wiedźma boi się tej skrzynki, to lepiej nie lekceważyć sprawy.

           -Dobra – zgodził się bez dalszych pytań. – No to rozpalamy ognisko.  

Blogerka

 

Grafika:

https://img.freepik.com/premium-zdjecie/kalamarz-z-piorkiem_662322-1286.jpg

własne zdjęcia

29 stycznia 2022

Lierackie fascynacje

 

      Poezja  tyrtejska

 


Rzecz to piękna zaprawdę, gdy krocząc w pierwszym szeregu,
Ginie człowiek odważny, walcząc w obronie ojczyzny;

(Tyrtajos)

 

Tyrtajos. Istnieje legenda  opowiadająca  o Tyrtajosie (Tyrteuszu), starożytnym  greckim  poecie, który wezwany na pomoc Spartanom, zagrzewał  ich do walki  swymi  bojowymi i marszowymi  pieśniami. Na tyle skutecznie, że pokonali Meseńczyków. Najsławniejszy utwór Tyrtajosa nosi tytuł Rzecz to piękna. To właśnie w nim poeta przekonuje,  że śmierć w obronie ojczyzny jest piękna. Apeluje:  Walczmy mężnie w obronie tej naszej ziemi […],  Choćbyśmy zginąć musieli, życia swojego nie szczędźmy./ Nuże, młodzieńcy, walczcie, a jeden przy drugim niech wytrwa,/ Myśli o szpetnej ucieczce nie dopuszczajcie, ni strachu,/ Ale sercom w swych piersiach przydajcie wielkości i męstwa […] Jakie wartości  poeta podkreśla? Odwagę i poświęcenie w walce, choćby to oznaczało  nawet  oddanie własnego życia. Przestrzega natomiast przed bojaźnią,  słabością czy opuszczeniem kraju w potrzebie,  gdyż to oznacza hańbę.  W ten sposób mobilizuje do walki  i odwołuje się do poczucia odpowiedzialności  za ojczyznę oraz  rodzinę. Na pierwszym zdjęciu: Gustave Moreau, Tyrtée.

Tyrteizm/poezja tyrtejska. Tyrtajos  przez  wiele wieków inspirował  patriotów,  zwłaszcza w okresach trudnych dla naszej ojczyzny (zabory, II wojna światowa, lata PRL-u). Powstał nurt, zwany  tyrteizmem, wzywający do walki o wolność. Wzorem dla  patriotów stał się bohater gotowy na wszelkie poświęcenia, także oddanie życia w słusznej sprawie. Celem literatury (poezji) tyrtejskiej było również  podnoszenie na duchu i motywowanie do działania. Słowa Tyrtajosa, nakazujące walkę oraz uwznioślające  śmierć za  ojczyznę, wielokrotnie odbijały się echem w polskiej literaturze różnych okresów. Oto przykłady:  Powstań Polsko, skrusz kajdany/ Dziś Twój tryumf, albo zgon! (Casimir Delavigne/ Karol Sienkiewicz)//  Choćby nie było na świecie/Jednego już nawet Polaka,/To ja jeszcze zginąć muszę/Za miłą moją ojczyznę[…] (Juliusz Słowacki)// Ojczyzna wzywa nas do boju,/ To naprzód, naprzód,(Andrzej Trzebiński).// Za tę dłoń podniesioną nad Polską - kula w łeb! (Władysław Broniewski).

Druga połowa XVIII wieku okazała się dramatyczna dla sytuacji Polski – nastąpiły kolejne rozbiory. W tym czasie  pojawiły  w literaturze akcenty tyrtejskie. Najpierw w Pieśni o miłości ojczyzny  Ignacego Krasickiego, która stała się hymnem Szkoły Rycerskiej, a następnie hymnem narodowym. Autor utożsamia  patriotyzm  z gotowością do poświęcenia, cierpienia,  a nawet śmierci.  Sakralizuje  ideę miłości do ojczyzny: święta miłości kochanej ojczyzny. Naturalną  konsekwencją takiego zabiegu jest deklaracja: Dla ciebie zjadłe smakują trucizny,/Dla ciebie więzy, pęta niezelżywe[…]/ Byle cię można wspomóc, byle wspierać, /Nie żal żyć w nędzy, nie żal i umierać. Gotowość do poświęcenia życia stała się faktem, gdy Legiony Polskie pod wodzą Dąbrowskiego i Napoleona przemierzały świat, aby złączyć się z narodem. Pieśń Legionów Polskich we Włoszech Józefa Wybickiego wyrażała przekonanie, że dopóki Polacy żyją, będą walczyć o  odzyskanie utraconej  wolności: Co nam obca moc wydarła, szablą obijemy. Mobilizacją dla nich  będą bohaterskie czyny wielkich wodzów: Stefana Czarneckiego. Tadeusz Kościuszki, Henryka Dąbrowskiego. Na zdjęciu wyżej: obraz Juliusza Kossaka Generał Jan Henryk Dąbrowski na czele Legionów.

Wiek XIX  obfitował  w wystąpienia zbrojne - powstanie listopadowe, Wiosna Ludów, powstanie styczniowe, które przypadły  na okres romantyzmu. W tym czasie poezja tyrtejska odegrała niebagatelną  rolę: wyrażała nakaz walki oraz utrwalała  nastroje narodowo - patriotyczne. W czasie powstania listopadowego przedstawiała wizerunek  nieulękłego  ułana idącego z nadzieją w bój, a w okresie  powstania styczniowego sylwetkę  patrioty- straceńca, który  idzie na pewną śmierć. Niemniej  jednak – tu i tu -  nie podlegają  dyskusji bezwarunkowa miłość do ojczyzny oraz  ratowanie  jej za każdą cenę. Nurt tyrtejski w okresie romantyzmu  był wyjątkowo   bogaty. W tym duchu powstawały  utwory  Adama Mickiewicza (Śmierć pułkownika, Reduta Ordona), Juliusza Słowackiego (Sowiński w okopach Woli, Testament mój), Cypriana Norwida (Tyrtej). Tworzyli również poeci krajowi, na przykład Kornel Ujejski, który w Maratonie pisał: Błogosławiony, kto się trupem kładzie,/By dumnej nodze stanąć na zawadzie, /Kto z próżną dłonią, poświęceniem silny,/ Bez trwogi czeka na cios nieomylny. W podobnym tonie  jest utrzymana Warszawianka, którą napisał Casimir Delavigne, a przetłumaczył  Karol Sienkiewicz. Pieśń  była bardzo popularna  w czasie  powstania listopadowego,  a potem odżyła w okresie powstania warszawskiego – była jednym z hymnów powstańczych, podobnie jak Warszawskie dzieci Stanisława Ryszarda Dobrowolskiego. W pierwszej jest wezwanie: Hej kto Polak na bagnety/Żyj swobodą Polsko żyj/Powstań Polsko skrusz kajdany/ Dziś twój tryumf albo zgon. W drugim obietnica: Warszawskie dzieci pójdziemy w bój/Za każdy kamień twój/Stolico damy krew. Na zdjęciu wyżej: obraz Wojciecha Kossaka Sowiński na okopach Woli (1922).

Najpopularniejszą  pieśnią zarówno w czasie  powstania styczniowego, jak i w późniejszych okresach walk  niepodległościowych był Marsz  strzelców Władysława  Anczyca (1863 rok). Utwór wzywał do boju,  który jest kontynuacją walki   przodków („ojców”) i  jest objęty „boską protekcją”.  Oto fragment:  Hej, strzelcy wraz! nad nami Orzeł Biały,/ A przeciw nam śmiertelny stoi wróg,[…]/Więc gotuj broń i kule bij głęboko,/ O ojców grób bagnetów poostrz stal […]  Należy pamiętać, że w XIX wieku Polacy nie mieli własnych instytucji politycznych i kulturalnych, literatura więc – niejako w zastępstwie  - odgrywała ważną rolę: budziła i podtrzymywała świadomość narodową, skupiała naród wokół istotnych wydarzeń, a nawet je inicjowała. Przede wszystkim podkreślała konieczność walki z zaborcami, jednocześnie potępiając wszelką z nimi współpracę. Poezja tyrtejska miała zatem wielką moc oddziaływania. Na zdjęciu wyżej: obraz Artura Grottgera Bitwa.

Tyrtejskie tony były obecne również w poezji  XX wieku, zwłaszcza w okresie okupacji hitlerowskiej. Władysław Broniewski na kilka miesięcy przed II wojną napisał wiersz Bagnet na broń, apel  zagrzewający  Polaków do walki w obronie domu – ojczyzny. Sam również dał przykład bohaterskiej postawy, zgłaszając się jako ochotnik  do wojska, tym samym potwierdzając własne słowa:  Dzisiaj wiersz - to strzelecki rów,/okrzyk i rozkaz:/Bagnet na broń! Poetami i żołnierzami byli również Kolumbowie: Krzysztof Kamil Baczyński, Andrzej Trzebiński, Tadeusz Gajcy. Młodziutki  Baczyński, świadom apokaliptycznych rozmiarów wojny, w imieniu swojego pokolenia wyrażał tragizm losu, ale również przekonanie o  konieczności walki za ojczyznę. Ponieważ  krąg się zaciska, […] piersi zgniecie czas czarną łapą;[…] Umrzeć przyjdzie, gdy się kochało/ wielkie sprawy głupią miłością – wyznawał  poeta w wierszu  Z głową na karabinie. Nie uchylał  się jednak od obowiązku patriotycznego, podobnie jak Tadeusz Gajcy, który w wierszu Wczorajszemu pisał: Myślałeś: będzie prościej./A tu słowa, śpiewne słowa trzeba zamieniać,/by godziły jak oszczep.  Świadom wszechobecnej śmierci, pragnął  wspierać  rodaków w dramatycznej walce o wolność. Andrzej Trzebiński, również zaangażowany w ruch oporu i stracony w ulicznej egzekucji, pisał w wierszu Ojczyzna wzywa do boju: Gdy pożar wojny krwią trza zgasić,/To cóż, gdy komu nawet przyjdzie lec. Zarówno Broniewski, jak i młodzi poeci z pokolenia wojennego kontynuowali romantyczną tradycję poezji tyrtejskiej. Na zdjęciu wyżej: powstańcy z kompanii „Koszta” czytają (prawdopodobnie) niemiecką ulotkę – ulica Sienkiewicza, róg Marszałkowskiej.

Na lata 80. XX wieku przypadła kolejna  fala tyrteizmu. Na barda opozycji demokratycznej w okresie PRL-u  wyrósł Jacek Kaczmarski  dzięki pieśni Mury. Jej słowa stały się hymnem opozycji demokratycznej („Solidarności”). Zwłaszcza fragment: Wyrwij murom zęby krat, zerwij kajdany, połam bat, inspirowały do działania. Mury  w tej pieśni są metaforą ustroju komunistycznego, który trzeba obalić. Dlatego również zmieniono zakończenie utworu i jego wymowę. Powstały słowa: a mury runą, runą, runą / i pogrzebią stary świat,  niosąc tym samym nadzieję. Mimo protestów Kaczmarskiego, pieśń przerwała i stała się mitem, ponieważ  etos „Solidarności” opierał się na wartościach  heroiczno- romantycznych.

Poezja tyrtejska – pisała Alina Witkowska – miała wielką siłę oddziaływania[…] Wynikało to stąd, że zawierała treści i emocje bliskie doświadczeniom i przeżyciom ogółu i przekazywała je w formie prostej, zrytmizowanej, łatwej do zapamiętania. Przed wszystkim w formie pieśniowej. Dlaczego okazała się tak trwała? Po prostu, wymusiła to historia Polski.

Alia

 

Grafika:

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ef/Gustave_Moreau%2C_%22Tyrt%C3%A9e%22.jpg/450px-Gustave_Moreau%2C_%22Tyrt%C3%A9e%22.jpg

https://bi.im-g.pl/im/5/11376/z11376725V,-General-Jan-Henryk-Dabrowski-na-czele-Legionow---.jpg

http://www.muzeumwp.pl/dictionary/sowinski-na-szancach-woli-mal-w-kossak,79,duzy.jpg

https://bliskopolski.pl/pliki/artur-grottger-bitwa.jpg

https://przegladdziennikarski.pl/wp-content/uploads/2019/08/Powstanie-Warszawskie.jpg

https://beskidzka24.pl/wp-content/uploads/2020/08/muru-czolo.jpg