Kącik młodego historyka

 Życie w stanie wojennym

 

Obywatelki i obywatele. 

Ogłaszam, że w dniu dzisiejszym 

ukonstytuowała się Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego.

Rada Państwa,
w zgodzie  z postanowieniami Konstytucji, 
wprowadziła dziś o północy stan wojenny 

na obszarze całego kraju. 

(Wojciech Jaruzelski)

Trzynastego grudnia 1981 roku w niedzielę rano Polacy  dowiedzieli się  z radiowo - telewizyjnego przekazu generała Wojciecha Jaruzelskiego o wprowadzeniu stanu wojennego. Na mocy podjętej niejednogłośnie uchwały Rady Państwa  z dnia 12 grudnia 1981 roku, na polecenie Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego (WRON), niezgodnie z konstytucją, wprowadzono stan nadzwyczajny  na terenie całej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. W kraju powiało grozą,  a sam fakt wprowadzenia stanu wojennego był szokiem dla polskiego społeczeństwa.

 

Stan wojenny w Polsce oznaczał ograniczenie praw obywatelskich w celu zahamowania aktywności społeczeństwa dążącego do gruntownej reformy ustroju społeczno-politycznego Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Oto niektóre obostrzenia. Od  dnia 13 grudnia obywatele nie mogą: bez specjalnej przepustki opuszczać województwa, w którym są zameldowani. Wprowadza się godzinę policyjną, nie można więc przebywać na ulicy między      godziną  23   a 5 rano. Nie wolno strajkować ani gromadzić się   w miejscach publicznych. Nie wolno kupować benzyny, wypłacać wyższych sum  z kont oszczędnościowych oraz wyjeżdżać  za granicę. Zawiesza się  wolne soboty. Zapowiada kontrolę korespondencji i rozmów telefonicznych do odwołania.

Poniżej przepustka pozwalająca przebywanie na ulicy w czasie godziny policyjnej. Podobne obowiązywały, gdy człowiek chciał przekroczyć granicę własnego województwa.

Wprowadzono również sprzedaż produktów spożywczych na kartki. System kartkowy obejmował między innym sprzedaż mięsa, mąki, masła, ryżu, czekolady, papierosów, alkoholu i benzyny. W 1982 roku wprowadzono także karki na buty. Na zakup wyposażenia mieszkania (meble, pralki automatyczne, telewizory, lodówki) obowiązywały trzyletnie przedpłaty. Brakowało wszystkiego, więc kiedy udało się kupić cokolwiek, była radość. Brakowało: środków higieny osobistej, papieru toaletowego, bielizny, butów, mięsa. Słowem, podstawowych produktów potrzebnych do codziennego życia. 

Skoro wprowadzono godzinę policyjną, wszelkiego rodzaju prywatki lub przyjęcia musiały trwać do rana. Osoby bez przepustki, napotkane w tym czasie na ulicy przez patrol ZOMO, mogły być pobite.  

Przez pierwsze dni stanu wojennego zawieszono działalność szkół oraz wyższych uczelni. Szkoły wznowiły pracę dopiero po Nowym Roku. W 1982 roku nie odbyły się w szkołach średnich studniówki ze względu na zakaz gromadzenia się.  Biuro KC PZPR (Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej) wprowadziło w szkołach stanowisko zastępcy dyrektora do spraw politycznych. Rozpoczęto akcję wygłaszania wśród uczniów pogadanek o stanie wojennym.

Zamknięto  teatry i  zawieszono produkcję filmów. Większość aktorów scen polskich zbojkotowała występy w telewizji. Aktorzy jednak nadal pracowali.  W ośrodku internowania w Jaworznie Maciej Rayzacher wystawił Dziady Mickiewicza. Konrada grał Bronisław Komorowski, wystąpili też  Tadeusz Mazowiecki i Stefan Niesiołowski. W Muzeum Archidiecezji Warszawskiej powstała scena, na której codziennie odbywały się koncerty. Aktorzy występowali  też w kościele św. Stanisława Kostki. Byli to:Danuta Rinn, Anna Nehrebecka, Katarzyna Łaniewska, Krzysztof Kolberger. Emilian Kamiński, Andrzej Piszczatowski i Ewa Dałkowska otworzyli  Teatr Domowy, grający po mieszkaniach. Polacy – podobnie jak ich ojcowie i dziadowie  - w czasie zaborów, powstań i okupacji spotykali się w mieszkaniach,  by rozmawiać,  śpiewać patriotyczne pieśni i słuchać zakazanej poezji. Bardem podziemnej „Solidarności” był Jacek Kaczmarski – poeta i pieśniarz. Szczególnie Mury  i  Zbroja  spełniały rolę protest songów.Wyrwij murom zęby krat/Zerwij kajdany, połam bat/A mury runą, runą, runą/I pogrzebią stary świat!  (Mury)

Wrzasnęli hasło wojna/Zbudzili hufce hord/Zgwałcona noc spokojna/Ogląda pierwszy mord/Goreją świeże rany/Hańbiona płonie twarz/Lecz nam do obrony dany/Pamięci pancerz nasz (Zbroja)

Wydawnictwa książkowe dostawały limitowany przydział papieru, a wydruk książek był dokładnie kontrolowany. Nie obowiązywał on jedynie Ministerstwa Obrony Narodowej.

W noc wprowadzania stanu wojennego przestały działać w Polsce telefony. A gdy zostały przywrócone zostały połączenia telefoniczne, rozmowy oficjalnie podsłuchiwano. Po wykręceniu numeru słychać było w słuchawce komunikat: „Rozmowa kontrolowana”. Cenzurę rozmów telefonicznych wprowadzono w celu uniemożliwienia wykorzystania łączności telefonicznej do działalności zagrażającej interesom bezpieczeństwa państwa. Kontroli podlegała także korespondencja.

Podczas stanu wojennego wyłoniło się kilku bohaterów: Ryszard Kukliński, Grzegorz Przemyk, Zbigniew Bujak, Jerzy Zieliński, czy górnicy z kopalni „Wujek”, którzy w konspiracji, a później czynnie walczyli o wolną Polskę. Jak podają źródła historyczne, w czasie stanu wojennego internowano około  10 tysięcy obywateli, a 11 tysięcy postawiono przed sądem  i skazano nieprawomocnym wyrokiem. Liczba ofiar nie jest znana.

O stanie wojennym my młodzi wiemy niewiele, ale sporo ludzi pamięta tamte wydarzenia. Są to nasi dziadkowie i rodzice, którzy czasami wspominają trudne, codzienne życie w stanie wojennym. Rozmawiajmy z nimi i zapamiętujmy jak najwięcej. Uczenie się historii od świadków wydarzeń  jest cenniejsze od wertowania nawet najmądrzejszych książek.

Bartek

Grafika:

https://5dhadastra.files.wordpress.com/2012/12/z5058826xgen-jaruzelski-oglasza-w-tv-wprowadzenie-stanu-wojennego.jpg

http://trzebinia.archiwa.org/multimedia/biblioteki_max/18cb1a7167c5ac6637115fb0683399b80daf4b6d683734735447483b53d9ed1f.jpg

http://ireneusz-zygmanski.piszecomysle.pl/files/2015/12/Kartka-wcale-nie-na-mi%C4%99so.jpg

https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEjo41Uj2ljdQSJB5BS40FtJLhR7l69C2stlcPlZgSSFDu1384gmuo1Ovo6e_adev7l_VMwmt3Y0H2koQNP4bXSvf-WHVz1TDQXIUklgzmGY_5tSJU0PSaP2TYeK5BU7OG1hGW4P74g-OGY/s1600/zomo.jpg

https://www.antiwarsongs.org/img/upl/muz1528456.jpg

zdjęcie własne 

Ogladamy filmy

      

                  Wszyscy widzieli

Sama rodzi przyczyny,

które ją budzą do życia.(…)
Religia nie religia –

byle przyklęknąć na starcie.

Ojczyzna nie ojczyzna –

byle się zerwać do biegu. (…)
Nienawiść. Nienawiść.

Twarz jej wykrzywia grymas

ekstazy miłosnej.

(Wisława Szymborska)

      

Oglądałam Pokłosie i z każdą chwilą narastała we mnie groza. Nie mogłam swobodnie oddychać  i nie  dowierzałam swoim zmysłom: czy na pewno dobrze widzę, słyszę i rozumiem. Patrzyłam na tępe, przeżarte nienawiścią  twarze wieśniaków  i widziałam zwielokrotnionego Kaina. Kaina, który nigdy nie umarł i wciąż zabija Abla. A ten umiera, umiera i umiera… Mam mętlik   w głowie i boję się nawet wyrazić słowami to, co przychodzi mi do głowy. Biblia mówi, że człowiek jest koroną stworzenia. Powtarzają to innymi słowami humaniści. A ja widziałam troglodytów bez sumienia, niezdolnych do refleksji. I myślałam obrazoburczo,  że  może człowiek jest koroną „potworzenia” – jak to sugerował Leśmian ustami Bajdały?  Dawno już bowiem nie widziałam tyle pogardy dla człowieka.  Słowa: „jestem twoim bratem” wypowiedziane przez Franciszka Kalinę mają wydźwięk symboliczny. Wiem,  co znaczą w Biblii. Tu jednak to „nazwy puste” – powiedziałby Różewicz. Miałam wrażenie, że oglądam jakąś inkwizycję, która się odrodziła na głuchej prowincji  w czasie wojny   i trwa nadal. Jakaś mafijna zmowa milczenia. Starsza kobieta (Danuta Szaflarska) - świadek tragedii – mówi: wszyscy widzieli. To też znaczące słowa! Pamięta, że niemal wszyscy zapędzili Żydów  do chałupy  i podpalili. A potem była cisza. Dlaczego dopuścili się zbrodni?  Bo Żydzi ukrzyżowali Chrystusa. Jak to się ma do przykazania miłości zostawionego ludziom  właśnie przez Chrystusa? Dlaczego, skoro widzieli, milczą i trwają  w nienawiści? Film odpowiada na to pytanie, tylko, że ja jestem coraz bardziej przerażona takim wizerunkiem ludzi. Całe szczęście, że przeciwwagą  dla nich byli porządni ludzie: bracia Kalinowie, ksiądz proboszcz, dwie staruszki, młoda lekarka, policjant. Światło w tunelu ratujące od całkowitego zwątpienia. 

Nie chcę się skupiać na relacjach polsko – żydowskich, bo to temat – rzeka, a na dodatek ma niejedno oblicze. Wiadomo! Zawsze byli antysemici, ale jednak przeważali ludzie mądrzy i tolerancyjni. Wystarczy popytać, poczytać, pooglądać. Wystarczająco dużo zamieszania wywołał u nas  ten film. Polacy nie lubią bowiem słyszeć o sobie prawdy. Lubią natomiast o sobie myśleć, że są wyjątkowi i „wybrani”. Mnie interesuje i jednocześnie przeraża, do czego może doprowadzić połączenie ciemnoty i fanatyzmu. To, jak cienka może być  granica między człowieczeństwem i zbydlęceniem. Co takiego dzieje się  z ludźmi, że zostawiają po sobie „furgony porąbanych ludzi” (Różewicz)?  

Film Władysława Pasikowskiego Pokłosie spotkał się z falą nienawiści i ataków. „Prawdziwi” Polacy i katolicy odsądzili od czci i wiary jego twórców, najbardziej jednak się dostało Maciejowi  Stuhrowi, który z jakichś dziwnych przyczyn samotnie promował film.  Odbył się niemal narodowy lincz. Wielu widzów film okrzyknęło jako antypolski, odmówiło mu jakichkolwiek wartości artystycznych. Historycy - z kolei - powiedzieli, że każdy element scenariusza Pasikowskiego jest wiarygodny i ma swój pierwowzór w rzeczywistości - mówi Dariusz Jabłoński, producent filmu Pokłosie. Nie zamierzam nikogo  do niczego przekonywać. Każdy może zobaczyć film i wyrobić sobie własny sąd.  

Pokłosie to film polsko-holendersko-rosyjsko-słowacki, którego premiera odbyła się 9 listopada 2012 roku. Nawiązuje do pogromu Żydów  w Jedwabnem.  Scenarzystą i reżyserem jest Władysław Pasikowski, który powrócił  po ponad dekadzie nieobecności w kinie. Autorem zdjęć jest  Paweł Edelman, a scenografii – Allan Starski. Najważniejsze role Pasikowski powierzył Maciejowi Stuhrowi, Ireneuszowi Czopowi, Jerzemu Radziwiłłowiczowi oraz Danucie Szaflarskiej.  Gra tych uznanych już aktorów jest  mistrzowska. Pokłosie zdobyło nagrodę dziennikarzy na Gdynia Film Festival 2012. Otrzymało również 7 nominacji do Orłów, nagród Polskiej Akademii Filmowej (w tym za najlepszy film), która nagrodziła film za najlepszą rolę męską dla Macieja Stuhra i za najlepszą scenografię autorstwa Allana Starskiego. Film wyróżniono również nagrodą Srebrnego Grona na festiwalu w Łagowie oraz nagrodą Instytutu Yad Vashem na Jerusalem Film Festival 2013.

Film  przedstawia  historię dwóch braci – Józefa i Franciszka Kalinów, którzy odkrywają straszną tajemnicę  z czasów wojny -   o ojcu i sąsiadach. Muszą się  z tą prawdą zmierzyć. Reżyser pisał:  Nasz film nie jest historią mordu  w Jedwabnem. W ogóle nie jest filmem historycznym. To film współczesny opowiadający o reakcjach ludzi  na fakt odkrycia śladów wojennych zbrodni popełnionych przez sąsiadów  na sąsiadach. Co należy zrobić, gdy dowiadujemy się, że "miły staruszek" z drugiego piętra 60 lat temu grabił  i mordował, korzystając z wojennej zawieruchy. Co należy zrobić i jak z tym żyć, gdy miły staruszek był naszym dziadkiem? Czy grzechy poprzednich pokoleń obciążają nasze sumienia   i co należy zrobić, żebyśmy my na pewno byli bez winy.

Cały czas myślałam o tytule. I – jak rzadko – pasuje idealnie. Najpierw jest pokłosie ciemnoty, fanatyzmu, źle pojętego katolicyzmu  – zbrodnia nienawiści: spaleni żydowscy sąsiedzi. Potem powraca jeszcze raz w postaci narastającej i tragicznie kończącej się ślepej nienawiści wobec sąsiada Polaka. Naprawdę więc nie ma znaczenia, kogo sobie nienawiść upatrzy: Żyda, Polaka, Cygana, Murzyna…

Powróciły  do mnie słowa piosenki Czesława Niemena: Dziwny jest ten świat, gdzie jeszcze wciąż mieści się wiele zła. I dziwne jest to, że od tylu lat człowiekiem gardzi człowiek. Piosenki wykorzystanej przez Jana Komasę w Mieście 44. Niektórym widzom to się nie podobało. Moim zdaniem – niesłusznie. To szczera prawda, którą Niemen wyraził  jeszcze zbyt łagodnie.   

Avia

Grafika:

http://ocs-pl.oktawave.com/v1/AUTH_2887234e-384a-4873-8bc5-405211db13a2/splay/2013/08/doc_5037_1.jpg

https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEjj3bCVJmcjCsIc4B6nN5aCU-5kYR5RZ3P4J3FtM2XEcj_EFd0tRoK6ny4uO55cyK_B2sCmJ9b2dA8N3kgMRdzIB9i6g_QkALaqi4Dz7wTPVEo_uem0xDF3edDns5gWa7HZLTbEW8IRi8e9/s1600/%5B2012%5D+Pok%C5%82osie.avi_snapshot_01.29.42_%5B2014.07.24_21.54.11%5D.jpg

http://senior.twoje-miasto.pl/img/art/2013/02/66g.jpg